Hòn đảo hơn 10km² được ví như “Jeju của Việt Nam”, hình thành từ những đợt phun trào núi lửa hàng triệu năm trước
Chỉ rộng hơn 10km², Lý Sơn gây ấn tượng với dấu tích núi lửa hàng triệu năm, những vách đá bazan kỳ thú và lớp trầm tích văn hóa lâu đời giữa Biển Đông.
Giữa vùng biển Quảng Ngãi có một hòn đảo chỉ rộng hơn 10km² nhưng trên diện tích nhỏ bé ấy lại hiện diện hàng loạt dấu tích của những biến động địa chất diễn ra từ hàng triệu năm trước. Núi lửa cổ, vách đá bazan, hang biển và những lớp nham thạch bị sóng gió bào mòn tạo nên diện mạo rất khác biệt cho nơi này.
Đó là Lý Sơn, nằm cách đất liền Quảng Ngãi khoảng 15 hải lý, tương đương gần 30km. Quần đảo gồm đảo Lớn, còn gọi là Cù Lao Ré, đảo Bé - An Bình và hòn Mù Cu.
Lý Sơn đôi khi được du khách ví như “Jeju của Việt Nam” bởi cùng mang dấu ấn rõ nét của hoạt động núi lửa. Nhưng phía sau cách gọi mang tính liên tưởng ấy là một câu chuyện địa chất riêng biệt, được viết bằng đá bazan, những miệng núi lửa cổ và quá trình tương tác giữa núi lửa với biển qua thời gian rất dài.
Hòn đảo hơn 10km² mang dấu tích núi lửa hàng triệu năm
Các thông tin nghiên cứu địa chất được dẫn trong tài liệu về Lý Sơn - Sa Huỳnh cho thấy quá trình kiến tạo khu vực gắn với những hoạt động núi lửa diễn ra từ hàng triệu năm trước. Những đợt phun trào và dòng dung nham sau khi nguội đi để lại các lớp bazan, vách nham thạch cùng nhiều dạng địa hình đặc trưng có thể quan sát ngay trên đảo.
Chính vì mật độ dấu tích địa chất tập trung trên một diện tích không lớn, Lý Sơn thường được ví như một “bảo tàng địa chất ngoài trời”. Thay vì nằm sâu dưới lòng đất, nhiều dấu vết của quá trình kiến tạo được phô bày trên vách núi, bờ biển và những điểm thắng cảnh nổi tiếng.
Nổi bật nhất là núi Thới Lới, ngọn núi lửa lớn trên đảo với độ cao khoảng 170m. Khu vực miệng núi lửa rộng gần 350m, tạo nên một địa hình đặc biệt trên phần cao của đảo.
Đứng từ Thới Lới, du khách có thể quan sát một phần cấu trúc của Lý Sơn: phía dưới là những cánh đồng, khu dân cư và làng chài, xa hơn là đường bờ biển cùng mặt nước Biển Đông. Sự chuyển tiếp từ địa hình núi lửa xuống những cánh đồng canh tác tạo nên cảnh quan hiếm gặp.
Không xa Thới Lới là núi Giếng Tiền, một miệng núi lửa cổ khác còn lưu lại dấu vết khá rõ trên địa hình. Lớp đất bazan trên sườn núi cùng cấu trúc miệng núi lửa giúp người xem hình dung phần nào quá trình hình thành của hòn đảo.
Nhưng dấu tích núi lửa ở Lý Sơn không chỉ nằm trên núi. Qua hàng triệu năm, sóng và gió tiếp tục tác động lên những lớp đá núi lửa, khoét sâu vào vách biển và tạo nên hàng loạt hình thái địa chất độc đáo.
Một trong những nơi thể hiện rõ sự kết hợp giữa núi lửa và biển là Hang Câu. Những vách đá dựng lên sát mặt nước mang các lớp vật liệu núi lửa, phía dưới là bãi cát và biển xanh.
Qua thời gian dài, sóng biển liên tục tác động vào đá, bóc tách và bào mòn những lớp vật chất khác nhau. Quá trình tự nhiên ấy tạo nên những vách đá có đường nét đặc biệt, khiến Hang Câu vừa mang giá trị cảnh quan vừa gợi mở câu chuyện địa chất của đảo.
Một biểu tượng khác của Lý Sơn là Cổng Tò Vò. Vòm đá tự nhiên hướng thẳng ra biển được hình thành từ vật liệu núi lửa rồi tiếp tục chịu tác động của sóng gió. Khi mặt trời xuống thấp, khối đá tạo thành một “khung cửa” tự nhiên giữa đường chân trời, trở thành hình ảnh quen thuộc khi nhắc tới hòn đảo.
Nếu đảo Lớn gây ấn tượng bởi núi lửa và những vách đá, đảo Bé - An Bình lại có diện mạo mềm mại hơn. Nước biển xanh trong, những bãi nhỏ nằm giữa địa hình đá núi lửa cùng rạn san hô ven bờ tạo nên một không gian khác biệt dù khoảng cách giữa hai đảo không xa.
Những biến động địa chất từ rất lâu trước đây cũng để lại một tài nguyên đặc biệt cho đời sống hiện tại. Lớp đất bazan kết hợp với phương thức canh tác của cư dân trên đảo góp phần hình thành những vùng trồng hành, tỏi, trong đó tỏi Lý Sơn đã trở thành sản vật gắn chặt với tên tuổi địa phương.
Bởi vậy, câu chuyện núi lửa ở Lý Sơn không chỉ tồn tại trong những vách đá để du khách quan sát. Dấu vết của địa chất còn hiện diện trong cảnh quan, đất sản xuất và đời sống của cộng đồng cư dân hôm nay.
Hòn đảo núi lửa còn giữ lớp trầm tích hàng nghìn năm
Nếu lịch sử địa chất Lý Sơn được tính bằng hàng triệu năm thì lịch sử cư trú của con người tại khu vực cũng kéo dài hàng nghìn năm. Các dấu tích khảo cổ được phát hiện cho thấy con người đã hiện diện trên đảo từ khoảng 2.500-3.000 năm trước, trong đó có những dấu vết gắn với Văn hóa Sa Huỳnh.
Qua những giai đoạn tiếp theo, vùng đảo còn ghi nhận dấu ấn văn hóa Chăm Pa trước khi các cộng đồng người Việt tới khai phá mạnh hơn từ khoảng thế kỷ XVI-XVII. Những lớp cư trú nối tiếp nhau khiến một hòn đảo có diện tích hơn 10km² chứa đựng mật độ khá dày các dấu tích văn hóa, tín ngưỡng và lịch sử.
Đặc biệt, Lý Sơn gắn chặt với câu chuyện Hải đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải. Từ nhiều thế kỷ trước, những dân binh được tuyển chọn từ các làng trên đảo đã vượt biển ra Hoàng Sa và những vùng biển xa để thực hiện nhiệm vụ.
Những chuyến đi kéo dài giữa biển khơi không chỉ gắn với khai thác nguồn lợi mà còn bao gồm khảo sát hải trình, đo đạc và thực hiện các nhiệm vụ liên quan đến quản lý, xác lập chủ quyền biển đảo. Ký ức về những người lính Hoàng Sa đến nay vẫn được lưu giữ trong nhiều di tích, gia phả, nghi lễ và đời sống tinh thần của cư dân Lý Sơn.
Điều đó khiến hòn đảo mang đồng thời hai dòng thời gian rất khác nhau. Một dòng được tính bằng hàng triệu năm của núi lửa, dòng còn lại được tạo nên bởi hàng nghìn năm con người sinh sống và vươn ra biển.
Ngày nay, cùng với giá trị lịch sử và địa chất, du lịch đang trở thành một hướng phát triển quan trọng của Lý Sơn. Địa phương được định hướng phát triển thành trung tâm du lịch biển đảo, với các sản phẩm kết hợp nghỉ dưỡng, khám phá thiên nhiên, trải nghiệm văn hóa và đời sống cộng đồng.
Nhưng sức hút riêng của Lý Sơn có lẽ vẫn nằm ở những thứ không thể tạo ra bằng các dự án du lịch hiện đại. Đó là những vách bazan bên biển, miệng núi lửa nằm trên cao, những cánh đồng tỏi trải dưới chân núi và ký ức về những đoàn dân binh từng vượt biển ra Hoàng Sa.
Trên diện tích chỉ hơn 10km², du khách có thể đi từ một miệng núi lửa cổ xuống Hang Câu, ngắm vòm đá tự nhiên bên biển rồi tiếp tục tìm hiểu những dấu tích của cư dân đã sống trên đảo từ hàng nghìn năm trước.
Bởi vậy, phía sau danh xưng “Jeju của Việt Nam” là một câu chuyện lớn hơn nhiều. Lý Sơn không đơn thuần là hòn đảo có cảnh quan đẹp, mà giống như một cuốn biên niên sử bằng đá giữa Biển Đông, nơi dấu tích địa chất hàng triệu năm và lịch sử của con người cùng hiện diện trên một vùng đất chỉ hơn 10km².
Đình Tiến
