Ngôi làng 300 năm “lọt thỏm” giữa núi rừng Thanh Hóa, chỉ 62 hộ dân sinh sống

Cách trung tâm Thanh Hoá hơn 150km có một bản làng nằm lọt giữa thung lũng, gần như tách biệt với những khu dân cư xung quanh. Muốn vào bản, du khách phải men theo con đường chạy giữa núi, có những đoạn một bên là vách đá, phía còn lại mở xuống thung lũng sâu.

Đó là Kho Mường, bản của đồng bào Thái nằm sâu trong vùng lõi Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông. Nhìn từ trên cao, những mái nhà sàn nhỏ nằm tập trung dưới chân núi, xung quanh là ruộng lúa, nương ngô, nương sắn và những cánh rừng xanh phủ kín sườn núi.

Bản hiện chỉ có 62 hộ dân, 100% là người Thái. Điều đặc biệt là từ một nơi từng khá cách biệt, khoảng một thập niên trở lại đây, Kho Mường dần trở thành điểm du lịch cộng đồng, giúp nhiều người dân có thêm sinh kế ngay tại quê nhà.

Bản làng khoảng 300 năm nằm lọt giữa thung lũng

Theo cách giải thích của người dân địa phương, “Kho” mang nghĩa là cái gốc, còn “Mường” là làng. Tên gọi Kho Mường vì thế gắn với câu chuyện về những cư dân đầu tiên tìm tới vùng đất này cách đây khoảng 300 năm.

Khi đến đây, họ bắt gặp một thung lũng tương đối bằng phẳng nằm giữa núi, có nguồn nước từ các con suối. Điều kiện tự nhiên thuận lợi khiến những cư dân đầu tiên quyết định ở lại, phát nương làm rẫy, dựng nhà và dần hình thành bản làng.

Qua nhiều thế hệ, một cộng đồng người Thái tồn tại giữa thung lũng. Những ngôi nhà sàn nằm sát chân núi, phía trước là ruộng và nương, phía sau là rừng. Cấu trúc ấy đến nay vẫn tạo nên diện mạo đặc trưng của Kho Mường.

Vị trí nằm sâu giữa núi cũng từng khiến đường vào bản trở thành một thử thách. Tuyến đường men theo sườn núi ngoằn ngoèo, có đoạn nằm giữa vách núi và vực sâu. Chính hành trình này từng khiến Kho Mường được nhiều người yêu thích khám phá tìm đến.

Nhưng đổi lại cho quãng đường quanh co là một không gian hoàn toàn khác khi nhìn từ trên cao. Kho Mường nằm gọn dưới thung lũng, những mái nhà sàn tập trung thành từng cụm nhỏ, được bao quanh bởi màu xanh của núi rừng.

Mùa lúa, những thửa ruộng dưới chân bản đổi màu theo từng giai đoạn sinh trưởng. Xa hơn là nương ngô, nương sắn và rừng tự nhiên của Pù Luông. Sự chênh lệch địa hình khiến cả bản giống như nằm dưới đáy một lòng chảo xanh khổng lồ.

Không gian tương đối biệt lập cũng góp phần giúp cộng đồng nơi đây duy trì nhiều nét sinh hoạt của người Thái. Nhà sàn truyền thống vẫn xuất hiện trong bản, cùng với ẩm thực, các hoạt động văn nghệ và phong tục được người dân gìn giữ.

Kho Mường không chỉ đặc biệt bởi vị trí giữa thung lũng. Gần khu dân cư còn có hang Kho Mường, thường được gọi là hang Dơi, một điểm khám phá tự nhiên đáng chú ý của khu vực.

Hang có chiều dài khoảng 2,5km, bên trong xuất hiện nhiều khối thạch nhũ với hình dạng khác nhau. Không gian trong hang tạo nên một lớp cảnh quan hoàn toàn khác so với ruộng nương và nhà sàn phía trên mặt đất.

Chính sự kết hợp giữa bản làng, thung lũng, hang động và rừng Pù Luông khiến Kho Mường có điều kiện thuận lợi để phát triển loại hình du lịch thiên nhiên gắn với cộng đồng. Du khách tới đây không chỉ ngắm cảnh mà còn có thể tìm hiểu đời sống của người Thái, thưởng thức món ăn địa phương và tham gia các hoạt động văn hóa trong bản.

Thay vì những khách sạn hay khu nghỉ dưỡng quy mô lớn, hình thức lưu trú ở Kho Mường chủ yếu dựa trên nhà sàn và homestay do người dân địa phương vận hành. Điều này giúp trải nghiệm du lịch gắn trực tiếp hơn với cuộc sống trong bản.

Từ khoảng một thập niên trước, khi nhận thấy lượng khách bắt đầu tìm đến Pù Luông và Kho Mường, một số gia đình đã chuyển hướng sang làm du lịch cộng đồng. Người dân đi học hỏi kinh nghiệm ở những nơi khác, cải tạo nhà cửa và chuẩn bị các điều kiện để đón khách.

Một số hộ còn được học tiếng Anh giao tiếp cơ bản để phục vụ khách quốc tế, đồng thời được hướng dẫn cách chế biến món ăn, tổ chức lưu trú và nâng cao kỹ năng phục vụ. Từ một bản chủ yếu dựa vào nông nghiệp, du lịch dần trở thành một sinh kế bổ sung.

Từ bản biệt lập đến điểm du lịch cộng đồng

Trước khi du lịch phát triển, một bộ phận người dân Kho Mường từng phải rời quê vào miền Nam tìm việc. Việc làm tại chỗ không nhiều trong khi sinh kế chủ yếu dựa vào nông nghiệp khiến những người trong độ tuổi lao động phải tìm thêm cơ hội bên ngoài bản.

Sự xuất hiện của du lịch cộng đồng đã phần nào thay đổi câu chuyện ấy. Hiện Kho Mường có gần 10 hộ gia đình tham gia làm du lịch cộng đồng, bên cạnh một số hộ đang sửa chữa hoặc xây dựng homestay để đón khách.

Không phải gia đình nào cũng trực tiếp kinh doanh lưu trú. Du lịch tạo thêm những công việc khác như chở khách, làm việc tại homestay, nấu ăn hay dẫn đoàn khám phá bản và hang động. Theo chia sẻ của trưởng bản Hà Văn Thào, hàng chục lao động địa phương có thể kiếm khoảng 4-5 triệu đồng/tháng từ những công việc liên quan tới du lịch.

Nguồn thu mới không chỉ giúp cải thiện đời sống mà còn tạo thêm lý do để người dân giữ lại những giá trị vốn có của bản. Nhà sàn, món ăn truyền thống, văn nghệ và phong tục của người Thái từ chỗ là một phần sinh hoạt thường ngày nay đồng thời trở thành những yếu tố tạo nên sức hút đối với du khách.

Đó cũng là điểm đáng chú ý trong hành trình thay đổi của Kho Mường. Du lịch không xuất hiện bằng cách thay thế bản làng cũ bằng những công trình mới, mà dựa phần lớn vào chính những gì cộng đồng đã có: thung lũng, rừng, hang động, nhà sàn và văn hóa người Thái.

Từ một bản nằm biệt lập sâu giữa núi rừng, Kho Mường ngày càng được nhiều người biết tới trong hành trình khám phá Pù Luông. Dẫu hoạt động du lịch đã xuất hiện, hình ảnh đặc trưng nhất của nơi đây vẫn là những mái nhà sàn nhỏ nằm dưới chân núi, phía trước trải ra ruộng nương, phía sau là màu xanh của rừng.

Khoảng 300 năm sau khi những cư dân đầu tiên tìm tới thung lũng này dựng bản, Kho Mường vẫn là nơi sinh sống của một cộng đồng không lớn, với 62 hộ dân và 100% là người Thái. Giữa sự phát triển của du lịch, chính quy mô nhỏ và không gian nằm sâu giữa Pù Luông lại trở thành những giá trị khiến bản làng này có sức hút riêng.